चिमुकली शाळा

गेल्या मंगळवारी सकाळी पेपर वाचत हॉटेलमध्ये चहा पित बसलो होतो. "यंदा मान्सून लांबणीवर" ही बातमी detail मध्ये वाचून काढली. हे वारे, ते वारे, अक्षांश, रेखांश , कमी दाबाचा पट्टा असले एकेक भन्नाट शब्द वापरून मान्सून का येत नाहिये ह्याची कारण लिहिली होती... चहाचा घोट घेता घेता घड्याळाकड़े लक्ष गेल आणि मी लगबगीने रूम मध्ये येवून documents ची जमवाजमव सुरु केली. actually त्या दिवशी मी four wheeler चे learning license काढण्यासाठी RTO च्या ऑफिस मध्ये जाणार होतो. तेवढ्यासाठी ख़ास ऑफिस मध्ये leave काढली होती. Govt ऑफिस मध्ये जायच म्हणजे माझ्या अंगावर काटाच येतो. चुकून जरी एखाद document विसरल तर "तुम्ही किती तुच्छ आहात" हे दर्शवनारी साहेबाची एक नजर आपल्या आब्रुचा पंचनामा करून जाते. म्हणून सगळे documents काळजीपूर्वक घेवून मी RTO गाठल.

गेटमधून आत गेल्या गेल्या 10-12 एजंट्सच्या गँगने माझ्या गाडीला गराडा घातला. छान वाटल कुणीतरी आपली इतकी विचारपूस करत आहे ते पाहून.. ते सुद्धा Govt ऑफिस मध्ये.. गहिवरून आल थोड.. पण स्पर्धेच युग आहे आपण मागे राहता कामा नये म्हणून मी आधीच एक एजंट पकडला होता... हे मी त्या गँगला सन्मानपूर्वक सांगितल आणि document verification च्या काउंटरकड़े प्रस्थान केल. तिथे भली मोठी रांग.. एजंटला फोन केला तर तो म्हणाला साहेब थोडा वेळ थांबा तिथे, मी सेट्टिंग करतो.. त्या दिवशीचा "one day देवमाणूसच" तो माझ्यासाठी.. गप्प उभा राहिलो.. तसही भारतीयाला "रांग" हा प्रकार काही नविन नाही.. बराच वेळ ताटकळत उभारल्यानंतर कुणीतरी ओरडल.. "Ladies ची लाइन वेगळी करा".. माझ्या नंतर तासाभराने आलेल्या ladies direct साहेबाच्या टेबल जवळ जावून उभ्या राहिलेल्या पाहून "स्त्री - पुरुष समानता : एक सामाजिक गरज" ह्या विषयावर दहावीमध्ये लिहिलेला निबंध आठवला आणि गालावर हसू उमटल..

जवळपास अडीच तासानंतर माझ एजंटच्या आशिर्वादाने document verification झाल आणि मला समजल की आता online test द्यायची आहे.. माझी टरकलीच.. हयात फेल झालो टर उद्या परत ह्या नरकात याव लागणार ह्या भीतीने मी तिथून एक paplet विकत घेतल ज्यावर सगळी traffic सिग्नल्स ची चिन्हे आणि त्यांचे अर्थ होते.. आणि पाठांतर सुरु केल.. बऱ्याच वर्षा नंतर "पास नापास" category मधल tention अनुभवत होतो मी.. शाळेत यायच ना अगदी तस.. :) शेजारी एक मुलगा येवून बसला आणि त्यानेही माझ्या बरोबर अभ्यास सुरु केला..

exam hall मध्ये पाय ठेवला आणि आठवनींचा वेग वाढला.. क्विंचित कमी उजेड असलेला मोठा हॉल.. त्यामध्ये योग्य अंतरावर ठेवलेली बाकडी.. समोर फळा वाटावा अशी स्क्रीन होती.. माझ्या हातात शेवट पर्यंत वाचून काढलेला अभ्यासाचा कागद.. पाठीवर bag आणि मनात एकच हुरहुर.. "पास की नापास"... सगळ अगदी शाळेत होत तस हुबेहूब.. आठवून आठवून प्रश्नांची उत्तर दिली.. अणि result flash होताना एक विचित्र धाकधुक जाणवू लागली.. माझा result जवळ येइल तशी ती धाकधुक वाढली आणि 10 पैकी 8 मार्क पडल्याचे समजताच आनंदाला पारावार उरला नाही.. त्या hall मधून बाहेर आलो तरी माझा आनंद संपता संपेना.. वेड़ेपनाच होता.. "साल्या साधी RTO ची चिंधी exam पास झालायास तू.. त्यात काय एवढ" असा माझा मेंदू मला म्हणत होता पण मन मात्र आनंदात होत.. :) माझ्याबरोबर अभ्यास केलेला तो मुलगा सुद्धा पास झाला होता.. तो सुद्धा आनंदाने मला भेटून गेला..

License येण्याची वाट पाहताना मला एक जानवल.. आजही त्या शाळॆची ओढ़ मनात लपले कुठेतरी.. पण अस का?? तस पाहायला गेल तर आजचे दिवस तेव्हापेक्षा कितीतरी पटीने चांगले आहेत.. खिशात हक्काचा पैसा खेळतोय.. MNC चा जॉब आहे.. स्वताहाच घर आहे.. गाडी आहे.. स्वातंत्र आहे.. शाळॆत असताना तर ह्यातल काहीच नव्हत.. मग अजुन त्या दिवसांची ओढ़ का आहे.. मग समजल.. तेव्हा आपण फ़क्त दोनच गोष्टींचा विचार करायचो.. "पास की नापास".. बस... बाकी काही नव्हत... स्वच्छ होत मन.. कसलीही अनिच्छीतता नव्हती.. माणसांची गुंतागुंत नव्हती.. आयुष्याच्या syllabus पेक्षा पुस्तकाचा syllabus खुपच सोपा होता.. तेव्हा जखमांची मजल फ़क्त गुढग्यापर्यंतच होती.. हृदयापर्यंत नव्हती.. क्रिकेट खेळताना पाऊस आला की stumps घेवून सायकलवरुन मस्त भिजत सुटताना अक्षांश रेखांशांची गणित मांडायची कधी गरजच नाही पडायची.. एका वर्गात पास झाल की पुढच्या वर्गात जायच्या आधी पास होण्याचा आनंद उपभोगायला भरपूर वेळ मिळायचा.. छोट होत विश्व.. आनंदाची व्याख्या सुद्धा सोपी होती.. may be म्हणुनच ओढ़ आहे अजुन त्या दिवसांची... License collect करण्यासाठी माझ नाव पुकारल अन मी भानावर आलो... त्या exam हॉल मध्ये पंधरा मिनिटांची मी चिमुकली शाळा अनुभवली.. बऱ्याच वर्षानंतर थोड़ा वेळ बालपण जगलो.. छान वाटल.. :)

मांडायला चुकलेली गणितं...

शनिवारची सकाळ... गरमागरम नाश्ता आणि चहा हादडून झाला होता.. पेपर सुद्धा वाचून झाला... रूममध्ये निवांत एकटाच "काय कराव बर" असा विचार करत पडलो होतो.. आठवल.. कपडे धुवायचे आहेत.. पण काही आठवलच नाही अस समजुन मी "काय कराव बर" हा विचार continue केला. अनेक वर्ष घराबाहेर राहून मी नाक मुरडत का असेना पण फ्लॉवरची भाजी सुद्धा खायला शिकलो पण कपडे धुवायचा कंटाळा मात्र शाबूत आहे. मग आठवल.. तीन चार दिवसांपूर्वी बिल्डरचा फोन आला होता... "साहेब, installment चा चेक तेवढा आणून दया हो" अस म्हणाला होता.. "हिशेब करुन weekend ला भेटायला येतो" अस सांगुन मी त्याला टोलवला होता... माझ्या flat चा बिल्डर आणि मी loan घेतलेली bank हे दोघेही मला कितीही जरी लुबाडत असेलना तरी त्यांची मला साहेब म्हणून हाक मारण्याची अदा मला फार आवडते.. :) मला एक समजलय.. जो सर्व पोलिसाना साहेब म्हणून हाक मारतो आणि ज्याला सगळे चोर साहेब म्हणून हाक मारतात तो म्हणजे आपल्या देशाताला common man ... accidently तेव्हा माझ्याजवळ माझा handset आणि laptop नव्हते... म्हणून थोड नाईलाजानेच जवळ पडलेला पेन पेपर उचलला आणि हिशेबाच गणित मांडल....
सात त्रिक एकवीस... एकवीसातला एक हातच्याला आले दोन.. बे त्रिक सहा आधिक दोन आठ... गणित सोडवता सोडवता मला कसतरी झाल.. हे शब्द कुठे लपले होते.. वारुळातुन एका मुंगी पाठोपाठ अनेक मुंग्यांची रांग बाहेर पडावी तसे ते बाहेर पडत होते.. शाळॆत असताना जे रोज म्हणायचो ते ह्या आधुनिक जगाच्या automated calclulations च्या गर्दीत कुठेतरी हरवून बसलोय आपण अस जाणवल मला... गणित हा माझा फार आवडीचा विषय.. त्याच उलगडत जाण मला फार आवडत... तस पाहायला गेल तर गणिताच आणि आपल खुपच जवळच नातं...गणित हा एकमेव विषय आहे ज्याचा स्वभाव आणि आपल्या आयुष्याच्या philosophy चा स्वभाव खुप मिळताजुळता आहे... अनेकदा बोलताना सुद्धा आपण "सगळ गणितच चुकल यार" किंवा "गणितं कशी सुटत गेली समजलच नाही नई" अस अनेकदा बोलून जातो... थोड़ा deep मध्ये जावून विचार केला तर आपल्याला आयुष्यात भेटलेली माणस, त्यांचे स्वभाव किंवा आयुष्यात आलेले अनुभव हे सगळ गणितांसारख वाटत....
जस की... काही गणित आपल्याला हक्काची वाटतात .. ती सुटणार म्हणजे सुटणार.. हे आपले marks fix आहेत ह्याचा आपल्याला अफाट आत्मविश्वास.. पेपरला जायच्या आधी त्यांचा अभ्यास केला काय आणि नाही काय पण ती आपल्याला कधीच धोका देणार नाहीत ह्याची खात्री असते... आणि बरयाचादा ती सुटतात सुद्धा.. पण कधी कधी चुक होते त्याना गृहित धरण्याची... ऐन वेळी अनुत्तरीत राहून कायमचा धडा शिकवून जातात... काही गणित सोडवायला खुप अवघड... आपण option ला ठेवलेली... बघू तरी try मारून म्हणून आपण पराभवाची पूर्ण खात्री असताना सुद्धा सोडवायला जातो आणि ती नकळत सुटतात... "miracle happens" म्हणत हसत हसत marks देवून जातात...
पण मला आज पर्यंत सगळ्यात जास्त विचार करायला लावलय ते म्हणजे मांडायला चुकलेल्या गणितानी.. गणिताचा थोडासा विचित्र प्रकार.. पाहता क्षणी challenging वाटतात ही गणित म्हणून आपण सोडवायला घेतो... प्रत्येक पायरी नंतर उत्तरा जवळ पोहोचल्याचा भास्.. पण फ़क्त भासच... मग चुकल्याची जाणीव.. खाडाखोड.. पुन्हा नव्याने मांडणी.. पुन्हा खाडाखोड... नक्की काय चुकतय समजतच नाही.. प्रमेय... सिद्धांत.. गणिताचे नियम.. सगळ सगळ बरोबर अभ्यास करुन प्रत्येक पायरी जपून पुढे जातोय पण उत्तर का मिळत नाहीये.. पांढरयाशुभ्र आयुष्याच्या पेपर मध्ये एका गणिताची खाडाखोड़ फार त्रासदायक वाटू लागते... द्वंद्व.. चक्रव्यूह.. जितके हे शब्द अवघड तितकीच ती परिस्थितीसुद्धा... मग येते निडरता.. परिस्थीतीविरुद्धची बंडखोरी... साला फेल झालो तरी बेहत्तर पण हे गणित परत सोडवायला घेणार नाही.. अस म्हणून आपण ते अर्धवटच सोडून देतो.. त्यानंतर पिक्चर मध्ये येतो सगळ्या जखमांच्या औषधांचा बाप.. काळ... कालांतराने आपल्याला समजुन चुकत की त्या गणिताची मांडणीच चुकली होती.. त्याच्या नशीबी उत्तर नव्हतच.. "माझी वेळच वाईट होती" म्हणून आपण सगळा दोष काळावर टाकतो.. काळ सुद्धा ते गणित फ़क्त attempt केल म्हणून आपल्याला शहाणपणाच्या रुपात पैकीच्या पैकी मार्क देतो.. आपण शहाणे होतो.. :) अनुत्तरीत राहूनसुद्धा बरच काही देवून जातात... मांडायला चुकलेली गणितं....
ह्या गणितांच्या लाटांमध्ये बिल्डरच्या हिशेबाच वाळुच घर कधी वाहून गेल समजलच नाही.. आता येईल परत त्या चोराचा फोन आणि विचारेल.. "साहेब, हिशेबाच गणित सुटल का हो?"